Чир-чӗр 3 миллиарда яхӑн е ытларах чире пӗтериччен ҫак йывӑҫ индустриллӗ Америкӑна тума пулӑшнӑ. Вӗсен ҫухатнӑ чапне тавӑрас тесен, пирӗн ҫутҫанталӑка ыталама тата ӑна юсама тивет.
1989 ҫулта Герберт Дарлинг патне шӑнкӑравланӑ: пӗр сунарҫӑ ӑна Нью-Йоркӑн хӗвеланӑҫ енчи Зор айлӑмӗнчи Дарлинг ҫӗрӗ ҫинче ҫӳллӗ американ каштан йывӑҫҫине тӗл пулни ҫинчен пӗлтернӗ. Дарлинг пӗлнӗ: каштан тахҫан ҫак таврари чи пысӑк йывӑҫсенчен пӗри ​​пулнӑ. Вӑл ҫавӑн пекех ҫакна та пӗлнӗ: вилӗм кӑмпи ҫак йышши чӗрчунсене пӗр ӗмӗр ҫурӑ ытла пӗтерсе хунӑ. Чӗрӗ каштан курни ҫинчен сунарҫӑ пӗлтернине илтсен, каштан вулли икӗ фут тӑршшӗ пулнӑ та пилӗк хутлӑ ҫурта ҫитнӗ, ун пирки иккӗленнӗ. — Эпӗ ҫакна ӗненместӗп, вӑл мӗн иккенне пӗлет, — терӗ Дарлинг.
Дарлинг йывӑҫа тупсан, вӑл юмахри ҫын ҫине пӑхнӑ пекех пулчӗ. Вӑл ҫапла каларӗ: «Экземпляр тума питӗ ансат та питӗ лайӑх пулчӗ — питӗ лайӑх пулчӗ». Анчах Дарлинг йывӑҫ вилсе пынине те курчӗ. 1900-мӗш ҫулсен пуҫламӑшӗнчен пуҫласа ӑна ҫав эпидемиех пырса тивнӗ, ун пек чирсене пула 3 миллиард е ытларах ҫын вилнӗ тесе шутлаҫҫӗ. Ку вӑл — хальхи историре тӗпрен илсен йывӑҫсене пӗтерекен этем ертекен пӗрремӗш чир. Дарлинг шухӑшланӑ тӑрӑх, ҫав йывӑҫа ҫӑлаймасан, унӑн вӑрлӑхне те пулин ҫӑлса хӑварнӑ пулӗччӗ. Пӗр йывӑрлӑх кӑна: йывӑҫ нимӗн те тумасть, мӗншӗн тесен ҫывӑхра ӑна ҫунтарма пултаракан ытти каштан йывӑҫҫисем ҫук.
Дарлинг — инженер, вӑл задачӑсене татса пама инженер меслечӗсемпе усӑ курать. Тепӗр июнь уйӑхӗнче, йывӑҫӑн симӗс ҫивитти ҫинче шупка сарӑ чечексем сапаланса выртнӑ чухне, Дарлинг хӑй вӗреннӗ тепӗр каштан йывӑҫҫин арҫын чечекӗсенчен илнӗ порошокпа персе янӑ патронсене тултарнӑ та ҫурҫӗрелле кайнӑ. Пӗр сехет ҫурӑ иртрӗ. Вӑл йывӑҫа тара илнӗ вертолетран персе янӑ. (Вӑл ӑнӑҫлӑ строительство компанийӗ ертсе пырать, вӑл ҫав тери нумай укҫа-тенкӗ уйӑрма пултарать.) Ку ӗҫ ӑнӑҫсӑр пулчӗ. Тепӗр ҫулхине Дарлинг каллех хӑтланса пӑхнӑ. Хальхинче вӑл ывӑлӗпе пӗрле сӑрт тӑрринчи каштансем патне пусма сӗтӗрсе ҫитнӗ те икӗ эрне ытла 80 фут ҫӳллӗш платформа туса лартнӑ. Савниҫӗм чӳлмек ҫине хӑпарчӗ те тепӗр каштан йывӑҫҫи ҫинчи хурт евӗрлӗ чечексемпе чечексене шӑлса илчӗ.
Ҫав кӗркунне Дарлинг йывӑҫӗн турачӗсем симӗс йӗппе витӗннӗ ҫӑмхасем туса кӑларчӗҫ. Ҫав йӗпсем ҫав тери ҫӑра та ҫивӗч пулнӑран вӗсене кактус тесе йӑнӑшма пултарнӑ. Тухӑҫ пысӑк мар, 100 яхӑн мӑйӑр, анчах Дарлинг хӑш-пӗрне лартнӑ та шанчӑк ҫирӗплетнӗ. Вӑл хӑйӗн тусӗпе пӗрле Сиракузӑри Нью-Йоркри патшалӑх университечӗн тавралӑх тата вӑрман хуҫалӑхӗн шкулӗнчи икӗ йывӑҫ генетикӗпе Чарльз Мейнардпа тата Уильям Пауэллпа ҫыхӑннӑ (Чакпа Билл вилнӗ). Нумаях пулмасть вӗсем унта каштан тӗпчевӗн пӗчӗк бюджетлӑ проекчӗ пуҫарнӑ. Дарлинг вӗсене каштансем пачӗ те ученӑйсенчен вӗсене каялла илсе килме усӑ курма пултарни ҫинчен ыйтрӗ. — Ку питӗ лайӑх япала пек туйӑнать, — терӗ Дарлинг. — Пӗтӗм Пӗрлешӳллӗ Штатсен хӗвелтухӑҫ пайӗ. Анчах темиҫе ҫултан хӑйӗн йывӑҫӗ вилнӗ.
Ҫурҫӗр Америкӑра европеецсем тӗпленме пуҫланӑранпа континентри вӑрмансем ҫинчен калакан истори ытларах чухне ҫухату пулса тӑчӗ. Анчах та Дарлинг сӗнӗвне халӗ нумайӑшӗ историе ҫӗнетме пуҫлама чи шанчӑклӑ майсенчен пӗри ​​тесе шутлать — кӑҫал пуҫламӑшӗнче Темплтон тӗнчери ыркӑмӑллӑх фончӗ Мейнардпа Пауэллӑн проектне хӑйӗн историйӗн пысӑк пайне панӑ, ҫак ӗҫ 3 миллион ытла доллар тӑкакланӑ пӗчӗк операцие салатса яма пултарнӑ. Ку вӑл университета панӑ чи пысӑк парне пулнӑ. Генетиксен тӗпчевӗсем таврапӗлӳҫӗсене ҫӗнӗлле, хӑш чухне кансӗрле те, ҫутҫанталӑк тӗнчине юсаса ҫӗнетесси Эдем пахчине таврӑнассине пӗлтермест текен малашлӑха ҫӗнӗлле, хӑш чухне кансӗрлетме хистет. Тӗрӗсрех, ку эпир хамӑр ҫине илнӗ роле йышӑнассине пӗлтерме пултарать: ҫутҫанталӑкӑн та пурне те инженерӗ.
Каштан ҫулҫисем вӑрӑм та шӑллӑ, вӗсем ҫулҫӑн варринчи юн тымарӗ ҫумне ҫурӑмпа ҫыхӑннӑ икӗ пӗчӗк симӗс пӑчкӑ ҫивӗчӗ пек курӑнаҫҫӗ. Пӗр вӗҫӗнче икӗ ҫулҫӑ пӗр тунапа ҫыхӑннӑ. Тепӗр вӗҫӗнче вӗсем ҫивӗч вӗҫ тӑваҫҫӗ, вӑл час-часах айккинелле авӑнать. Ҫак кӗтмен ҫӗртен пулакан формӑ вӑрманти чӗмсӗр симӗс те хӑйӑр куписем витӗр касса тухать, ҫулҫӳревҫӗсен тӗлӗнмелле шухӑшӗсем ҫынсен тимлӗхне вӑратаҫҫӗ, вӗсене тахҫан нумай хӑватлӑ йывӑҫсем ӳснӗ вӑрман урлӑ ҫул ҫӳренине аса илтереҫҫӗ.
Литературӑпа тата астӑвӑмпа кӑна эпир ҫак йывӑҫсене туллин ӑнланма пултаратпӑр. Америкӑри каштан коллабораторӗсен фончӗн ӗҫ тӑвакан ​​директорӗ Люсиль Гриффин пӗррехинче ҫапла ҫырнӑ: унта эсир ҫав тери пуян каштан куратӑр, ҫуркунне йывӑҫ ҫинчи хӑймаллӑ, йӗрлӗ чечексем «ту айккипе кӑпӑклӑ хумсем йӑванса аннӑ пек» асатте асаилӗвӗсене илсе пыраҫҫӗ. Кӗркунне йывӑҫ каллех ҫурӑлса каять, хальхинче йӗплӗ ҫӑмхасем пылаклӑха хупласа тӑраҫҫӗ. «Каштансем пиҫсе ҫитсен, эпӗ хӗлле ҫур бушель купаласа хутӑм», — тесе ҫырнӑ ҫивӗч Торо «Вальденра». — Ҫав вӑхӑтра Линкольнри вӗҫӗ-хӗррисӗр каштан вӑрманӗнче ҫӳреме питӗ кӑмӑллӑччӗ.
Каштансем питӗ шанчӑклӑ. Юман йывӑҫҫисем темиҫе ҫул хушшинче ҫеҫ йӗкел кӑлараҫҫӗ, каштан йывӑҫҫисем вара кашни кӗркунне мӑйӑр культурисем нумай туса илеҫҫӗ. Каштан та ирӗлме ҫӑмӑл: хуппине сÿсе чӗррине ҫиме юрать. (Танинсемпе пуян йӗкелсемпе усӑ курса пӑхӑр-е ан ҫийӗр.) Пурте каштан ҫиеҫҫӗ: пӑлан, пакша, упа, кайӑк, этем. Çӗр ӗҫченӗсем сыснисене вӗҫертсе вӑрманта самӑрланаҫҫӗ. Раштав кунӗсенче тусем ҫинчен хулана каштан тулли пуйӑссем вӗҫсе ҫӳренӗ. Ҫапла, вӗсене чӑнах та кӑвайт ҫунтарса янӑ. — Хӑш-пӗр ҫӗрте фермерсем каштан сутса ытти ял хуҫалӑх продукцийӗнчен ытларах тупӑш илеҫҫӗ теҫҫӗ, — тенӗ каярахпа Мейнардпа Пауэлл ӗҫленӗ шкулӑн пӗрремӗш деканӗ Вильям Л. Брей. 1915 ҫулта ҫырнӑ.Вӑл халӑх йывӑҫҫи, ытларахӑшӗ вӑрманта ÿсет.
Вӑл апат-ҫимӗҫпе кӑна мар, ытти япаласемпе те тивӗҫтерет. Каштан йывӑҫҫисем 120 фут ҫӳллӗшне хӑпарма пултараҫҫӗ, малтанхи 50 футне вара туратсем те, тӗвӗсем те кансӗрлемеҫҫӗ. Ку вӑрман касакансен ӗмӗчӗ. Вӑл чи хитре те, чи ҫирӗп йывӑҫ та мар пулин те, питӗ хӑвӑрт ÿсет, уйрӑмах каснӑ хыҫҫӑн ҫӗнӗрен шӑтса тухсан, ҫӗрмесен. Чугун ҫул ҫыхӑнӑвӗсемпе телефон юписен ҫирӗплӗхӗ илемлӗхрен те иртнӗ май, Каштан индустриллӗ Америкӑна тума пулӑшнӑ. Пин-пин вите, каютӑсем, каштанран тунӑ чиркӳсем халӗ те лараҫҫӗ; 1915 ҫулта пӗр автор ҫакна Америкӑри Пӗрлешӳллӗ Штатсенче чи нумай каснӑ йывӑҫ тӗсӗ тесе шутланӑ.
Хӗвелтухӑҫӗнче ытларах — йывӑҫсем Миссисипирен пуҫласа Мэн таран, Атлантика ҫыранӗ хӗрринчен пуҫласа Миссисипи шывӗ таран — каштансем те вӗсен шутне кӗреҫҫӗ. Анчах Аппалачи тӑвӗсем ҫинче вӑл пысӑк йывӑҫ пулнӑ. Çак тусем ҫинче миллиардшар каштан пурӑнать.
Fusarium wilt чи малтан Нью-Йоркра тухни вырӑнлӑ, унта нумай американецсем кӗреҫҫӗ. 1904 ҫулта Бронксри зоопаркра пӗтсе пыракан каштан хуппи ҫинче тӗлӗнмелле инфекци тупнӑ. Тӗпчевҫӗсем ҫакна хӑвӑрт палӑртнӑ: бактериллӗ кӑмпа (каярахпа ӑна Cryphonectria parasitica тесе ят панӑ) ют ҫӗршывран илсе килнӗ Япони йывӑҫҫисем ҫине 1876 ҫултах ҫитнӗ.
Кӗҫех темиҫе штатри ҫынсем йывӑҫсем вилни ҫинчен пӗлтернӗ. 1906 ҫулта Нью-Йоркри ботаника сачӗн микологӗ Уильям А. Мюррил ҫак чир ҫинчен пӗрремӗш наука статйи пичетлесе кӑларнӑ. Мюрьель ҫак кӑмпа каштан йывӑҫҫин хуппи ҫинче сарӑрах хӑмӑр тӗслӗ хӑмпӑллӑ инфекци кӑларса тӑратнине, ҫакӑ вара ӑна юлашкинчен вулли тавра тасатнине палӑртрӗ. Хуппи айӗнчи хупӑ савӑчӗсенче апат-ҫимӗҫпе шыв ҫӳлелле те, аялалла та юхма пултараймасан, вилӗм унки ҫинчи пур япала та вилсе каять.
Хӑшӗ-пӗрисем вӑрмантан ҫухалакан йывӑҫа шухӑшласа кӑлараймаҫҫӗ е ыттисем шухӑшласа кӑларасшӑн мар. 1911 ҫулта Пенсильванири ача сачӗсен компанийӗ «Собер Парагон Честнат Фарм» ҫак чир «хӑрани кӑна мар» тесе шутланӑ. Явапсӑр журналистсем нумай ҫул пурӑнни. Ферма 1913 ҫулта хупӑннӑ. Икӗ ҫул каялла Пенсильванире каштан чирӗпе кӗрешекен комитет пухнӑ, ӑна 275 пин доллар (ун чухне питӗ пысӑк укҫа) тӑкаклама ирӗк панӑ, ҫак ыратӑва хирӗҫ кӗрешмелли мерӑсем йышӑнмалли полномочисен пакетне пӗлтернӗ, ҫав шутра уйрӑм ҫынсен харпӑрлӑхӗ ҫинчи йывӑҫсене пӗтерме ирӗк панӑ. Патологсем пушартан сыхланма тӗп инфекци умӗнче темиҫе ҫухрӑмра вырнаҫнӑ пур каштан йывӑҫҫисене те кӑларса пӑрахма сӗнеҫҫӗ. Анчах ку кӑмпа чирлемен йывӑҫсем ҫине сиксе ӳкме пултарать иккен, унӑн спорисене вара ҫил, кайӑк-кӗшӗк, хурт-кӑпшанкӑ, ҫынсем ертеҫҫӗ. Плана пӑрахӑҫларӗҫ.
1940 ҫул тӗлнелле пысӑк каштансем пӗрре те чирлемен темелле. Паян миллиардшар доллар хакне пӗтернӗ. Фузари тымарӗсем тӑпрара пурӑнайман пирки каштан тымарӗсем шӑтса тухма пӑрахмаҫҫӗ, вӗсенчен 400 миллион ытла вӑрманта юлать-ха. Анчах та Fusarium wilt хӑйӗн хуҫине пысӑк сиен кӳмесӗр хӑй пурӑннӑ юман йывӑҫӗнче шыв управӗ тупнӑ. Унтан вӑл хӑвӑрт ҫӗнӗ каштан папкисем ҫине сарӑлать те вӗсене ҫӗре каялла ҫапать, ытларах чухне вӗсем чечекленме пуҫличченех.
Вӑрман промышленноҫӗ альтернативӑсем тупнӑ: юман, хыр, мӑйӑр тата кӗл. Каштан йывӑҫҫисем ҫине таянса ӗҫлекен тепӗр пысӑк отрасль — тирпейлесси, синтетика тирпейлекен хатӗрсем ҫине куҫнӑ. Нумай чухӑн фермерсемшӗн куҫмалли нимӗн те ҫук: ытти тӑван йывӑҫ фермерсене тата вӗсен выльӑхӗсене тӳлевсӗр, шанчӑклӑ тата нумай калорипе тата белокпа тивӗҫтермест. Каштан чирӗ Аппалачи ҫыннисен хӑйсене хӑйсем тӑрантаракан ял хуҫалӑхӗн йӑлана пӗтерет теме пулать, ҫавӑнпа та ҫак таврари ҫынсене паллӑ суйласа илме тивет: кӑмрӑк шахтине каймалла е урӑх ҫӗре куҫмалла. Историк Дональд Дэвис 2005 ҫулта ҫапла ҫырнӑ: «Каштансем вилнине пула пӗтӗм тӗнче вилнӗ, ҫакӑ Аппалачи тӑвӗсем ҫинче тӑватӑ ӗмӗр ытла пурӑннӑ йӑласене пӗтернӗ».
Пауэлл Аппалачисемпе каштансенчен инҫетре ӳснӗ. Ашшӗ сывлӑш ҫарӗнче службӑра тӑнӑ, ҫемйи патне куҫса кайнӑ: Индиана, Флорида, Германи тата Мэрилендӑн хӗвелтухӑҫ ҫыранӗ. Вӑл хӑйӗн карьерине Нью-Йоркра пурӑнса тухнӑ пулин те, унӑн сӑмахӗсенче Вӑтам Хӗвеланӑҫӗнчи уҫӑмлӑх тата Кӑнтӑрти ҫивӗч, анчах палӑрмаллах ҫивӗчлӗх сыхланса юлнӑ. Унӑн ансат йӑли-йӗркипе ансат ҫӗвӗ стилӗ пӗр-пӗрне тултараҫҫӗ, унӑн джинсӗсем вӗҫӗ-хӗррисӗр пек курӑнакан плед кӗпе ҫаврӑнӑшӗпе палӑраҫҫӗ. Унӑн юратнӑ междометийӗ — «вау».
Пауэлл генетика профессорӗ ӑна генетика тӗлӗшӗнчен улӑштарнӑ ӳсентӑрансем ҫинче никӗсленнӗ ҫӗнӗ, симӗсрех ял хуҫалӑхӗ шанчӑк паричченех ветеринар пулма шутлать, вӑл хӑйӗн хурт-кӑпшанкӑпа чир-чӗртен сыхланмалли пултарулӑхне туса кӑларма пултарать. «Эпӗ ҫапла шухӑшларӑм: «Эх, сӑтӑрҫӑсенчен сыхланма пултаракан ӳсентӑрансем тума аван мар, вӗсем ҫине нимӗнле пестицид та сапмалла мар?» — терӗ Пауэлл. — Паллах, ытти ҫӗршывсем те ҫав шухӑша тытса пымаҫҫӗ.
Пауэлл 1983 ҫулта Юта штатӗнчи университетӑн аспирантурине ҫитсен, вӑл хирӗҫ пулман. Анчах та вӑл ӑнсӑртран биолог лабораторине ӗҫлеме кӗнӗ, унта вӑл ҫӗрӗк кӑмпана хавшатма пултаракан вирус ҫинче ӗҫленӗ. Вӗсем ҫак вируспа усӑ курма хӑтланни уйрӑмах лайӑх пулман: вӑл йывӑҫран йывӑҫа хӑй тӗллӗн сарӑлман, ҫавӑнпа ӑна вуншар уйрӑм кӑмпа тӗсӗсем валли ятарласа хатӗрлеме тивнӗ. Апла пулин те, Пауэлл пысӑк йывӑҫ ӳкни ҫинчен калакан историпе тыткӑнланнӑ, вӑл этем тунӑ синкерлӗ йӑнӑшсем пулнине наука енчен татса панӑ. Вӑл ҫапла каланӑ: «Тӗнче тӑрӑх ҫӳрекен таварсене япӑх тытса пынине пула эпир ӑнсӑртран чир-чӗр ертекен япаласене илсе килтӗмӗр». — Эпӗ ҫапла шухӑшларӑм: «Эх, ку питӗ интереслӗ, ӑна каялла тавӑрма май пур».
Пауэлл ҫухатусене пӗтерме пӗрремӗш хут хӑтланман. Америка каштанӗсем ӑнӑҫсӑр пуласси паллӑ пулнӑ хыҫҫӑн, USDA ҫак тӗс Америка каштанӗсене улӑштарма пултарнине ӑнланас тесе, Китай каштан йывӑҫҫисене, типме чӑтӑмлӑрах тӑванӗсене, лартма тӑрӑшнӑ. Анчах та каштансем ытларах тулаш еннелле ӳсеҫҫӗ, вӗсем ҫырла йывӑҫҫисенчен ытларах ҫырла йывӑҫҫисем пек. Вӗсене вӑрманта юмансем тата ытти Америка улӑпӗсем пӗчӗклетнӗ. Вӗсен ӳсӗмӗ пӳлӗнет, е вӗсем ахаль вилеҫҫӗ. Ӑсчахсем Америкӑри Пӗрлешӳллӗ Штатсемпе Китайри каштансене те пӗрле ӗрчетме тӑрӑшнӑ, иккӗшӗн те ырӑ енӗсене кӑтартакан йывӑҫ кӑларасса шаннӑ. Правительство тӑрӑшни ӑнӑҫсӑр пулнӑ, ӑна пӑрахӑҫланӑ.
Пауэлл Нью-Йоркри патшалӑх университечӗн тавралӑхпа вӑрман хуҫалӑхӗн шкулӗнче ӗҫлеме пуҫланӑ, унта вӑл лабораторире йывӑҫсем лартнӑ генетик Чак Мейнардпа паллашнӑ. Темиҫе ҫул каялла ҫеҫ ӑсчахсем пӗрремӗш генетика тӗлӗшӗнчен улӑштарнӑ ӳсентӑран тканӗсене туса хатӗрленӗ, унта табак ҫине антибиотиксене хирӗҫ тӑма пултаракан ген хушнӑ, ӑна коммерци тӗлӗшӗнчен мар, техника енчен кӑтартса панӑ. Мейнард (Мейнард) ҫӗнӗ технологипе аппаланма пуҫланӑ, ҫав вӑхӑтрах унпа ҫыхӑннӑ усӑллӑ технологисене шыранӑ. Ун чухне Дарлингӑн хӑш-пӗр вӑрлӑхсем тата задачӑсем пулнӑ: Америка каштанӗсене юсамалла.
Пиншер ҫул хушши йӑлана кӗнӗ ӳсентӑран ӗрчетес ӗҫре фермерсем (тата юлашки вӑхӑтри ӑсчахсем) кирлӗ енлӗ сортсене хӗреслетнӗ. Унтан генсем ҫутҫанталӑкра пӗр-пӗринпе хутӑшса каяҫҫӗ те, ҫынсем пахалӑхлӑрах, пысӑкрах, тутлӑрах ҫимӗҫ е чир-чӗре хирӗҫ тӑма пултаракан хутӑшсем суйласа илеҫҫӗ. Ытларах чухне пӗр-пӗр продукцие туса кӑларма темиҫе ӑру кирлӗ. Ку процесс вӑраххӑн пырать тата кӑштах пӑтраштарать. Дарлинг ҫак меслетпе хӑйӗн тискер ҫутҫанталӑкӗ пекех лайӑх йывӑҫ туса кӑларма пултарасси пирки шухӑшларӗ. Вӑл мана: «Эпир лайӑхрах тума пултаратпӑр пулӗ тетӗп», — терӗ.
Ген инженерийӗ пысӑкрах контроль тенине пӗлтерет: ятарлӑ ген тӑван мар тӗсрен пулсан та, ӑна ятарлӑ тӗллевпе суйласа илме тата урӑх организмӑн геномне кӗртме пулать. (Тӗрлӗ тӗс генӗллӗ организмсене «генетика тӗлӗшӗнчен улӑштараҫҫӗ». Юлашки вӑхӑтра ӑсчахсем тӗллевлӗ организмсен геномне тӳрремӗнех редакцилемелли меслетсем шутласа кӑларнӑ.) Ҫак технологи халиччен пулман тӗрӗслӗхпе хӑвӑртлӑх шантарать. Пауэлл шухӑшӗпе, ку Америка каштанӗсемшӗн питӗ юрӑхлӑ пек туйӑнать, вӗсене вӑл «питӗ лайӑх йывӑҫсем» тет — вӑйлӑ, ҫӳллӗ тата апат-ҫимӗҫ ҫӑлкуҫӗсемпе пуян, вӗсене питӗ ятарлӑ тӳрлетӳ кӑна кирлӗ: бактери чирӗсене хирӗҫ тӑма пултарни.
Хисеплӗ килӗшетӗп. Вӑл ҫапла каларӗ: «Пирӗн ӗҫре инженерсем пулмалла». — Строительствӑран строительствӑна ку вӑл — хӑйне евӗрлӗ автоматизаци кӑна.
Пауэллпа Мейнард шутланӑ тӑрӑх, резистентлӑх паракан генсене тупма, вӗсене каштан геномне хушма технологи хатӗрлеме тата унтан ӳстерме вунӑ ҫул кирлӗ пулма пултарать. — Эпир ҫеҫ чухлатпӑр, — терӗ Пауэлл. — Никамӑн та кӑмпана хирӗҫ тӑма пултаракан генсем ҫук, эпир чӑнах та пушӑ вырӑнтан пуҫларӑмӑр.
Дарлинг 1980-мӗш ҫулсен пуҫламӑшӗнче йӗркеленнӗ коммерциллӗ мар организацирен — Америка каштан фондӗнчен — пулӑшу ыйтнӑ. Унӑн ертӳҫи ӑна хӑй тӗпрен илсен ҫухални ҫинчен пӗлтернӗ. Вӗсем гибридизацие ҫирӗп тытса пыраҫҫӗ тата генетика инженерийӗ пирки сыхӑ тӑраҫҫӗ, ҫакӑ вара экологсен хирӗҫлӗхне кӑларса тӑратнӑ. Ҫавӑнпа та Дарлинг генетика инженерийӗн ӗҫне укҫа-тенкӗпе тивӗҫтерме хӑйӗн коммерциллӗ мар организацине йӗркеленӗ. Пауэлл каланӑ тӑрӑх, организаци Мейнардпа Пауэлла 30 пин долларлӑх пӗрремӗш чек ҫырнӑ. (1990 ҫулта наци организацийӗ реформӑланӑ та Дарлингӑн сецессионистла ушкӑнне хӑйӗн пӗрремӗш патшалӑх уйрӑмӗ тесе йышӑннӑ, анчах хӑш-пӗр членсем генетика инженерине ҫаплах иккӗленнӗ е пачах та тӑшманла пӑхнӑ.)
Мейнардпа Пауэлл ӗҫре. Ҫавӑнтах тенӗ пекех вӗсен шутласа хунӑ расписанийӗ пурнӑҫа кӗме пултарайманнине кӑтартса пачӗ. Пӗрремӗш чӑрмав — лабораторире каштан мӗнле ӳстермеллине шутласа кӑларасси. Мейнард каштан ҫулҫисемпе ӳсӗм гормонне ҫаврака тарӑн мар пластик савӑтра хутӑштарса пӑхнӑ, ҫак меслетпе тополь ӳстерме усӑ курнӑ. Ку пурнӑҫа кӗме пултараймасть иккен. Ҫӗнӗ йывӑҫсем ятарлӑ клеткӑсенчен тымарсемпе хунавсем аталантармаҫҫӗ. Мейнард ҫапла каланӑ: «Эпӗ каштан йывӑҫҫисене вӗлерес енӗпе тӗнчери лидер». Джорджи университетӗнчи тӗпчевҫӗ Скотт Меркль (Скотт Меркль) юлашкинчен Мейнарда аталану тапхӑрӗнче эмбрионсенчи ҫӗнӗ ӳсентӑран каштанӗсем патне мӗнле куҫмаллине вӗрентнӗ.
Тӗрӗс ген тупасси те — Пауэлл ӗҫӗ — йывӑр пулнӑ. Вӑл темиҫе ҫул хушши шапа генӗсем ҫинче никӗсленнӗ антибактериаллӑ хутӑша тӗпченӗ, анчах та халӑх шапаллӑ йывӑҫсене йышӑнасран хӑранипе ҫав хутӑша пӑрахнӑ. Вӑл каштансенче бактери чирӗпе кӗрешмелли ген та шыранӑ, анчах йывӑҫа хӳтӗлеме нумай ген кирлине тупнӑ (вӗсем сахалтан та улттӑшне тупса палӑртнӑ). Унтан, 1997 ҫулта, пӗр ӗҫтешӗ ӑслӑлӑх канашлӑвӗнчен таврӑнчӗ те тезиспа презентаци ҫырса пачӗ. Пауэлл «Трансгенлӑ ӳсентӑрансенче оксалат оксидазин экспрессийӗ оксалат тата оксалат туса кӑларакан кӑмпасене хирӗҫ тӑма май парать» ятлӑ ят палӑртнӑ. Хӑйӗн вирус тӗпчевӗсенчен Пауэлл ҫакна пӗлнӗ: ҫӗрӗк кӑмпасем каштан хуппине вӗлерме тата ӑна ҫӑмӑллӑнах ирӗлтерме щавелевая кислота кӑлараҫҫӗ. Пауэлл ҫакна ӑнланса илнӗ: енчен те каштан хӑйӗн оксалат оксидазине (оксалат ҫӗмӗрме пултаракан ятарлӑ белок) туса кӑларма пултарать пулсан, вӑл хӑйне хӳтӗлеме пултарать. Вӑл ҫапла каларӗ: «Ку манӑн Эврика саманчӗ пулчӗ».
Нумай ӳсентӑранӑн оксалат оксидаза туса кӑларма май паракан ген пур иккен. Сӑмах калакан тӗпчевҫӗрен Пауэлл тулӑ вариантне илнӗ. Аспирантка Линда Полин МакГуиган «ген пушки» технологине лайӑхлатнӑ, ӑна каштан эмбрионӗсене генсем кӗртме май панӑ, ӑна эмбрионӑн ДНК-не кӗртме май пуррине шанса. Ген вӑхӑтлӑха эмбрионра юлнӑ, анчах кайран ҫухалнӑ. Тӗпчевҫӗсен ушкӑнӗ ҫак меслете пӑрахнӑ та тахҫанах ытти организмсен ДНК-не касса илсе вӗсен генӗсене кӗртмелли меслет шутласа кӑларнӑ бактери ҫине куҫнӑ. Ҫутҫанталӑкра микроорганизмсем генсем хушса параҫҫӗ, вӗсем хуҫана бактери апачӗ тума хистеҫҫӗ. Генетиксем ҫак бактерие ҫапла майпа тапӑннӑ: вӑл ӑсчах мӗнле ген хушас тенӗ, ҫавна кӗртме пултарнӑ. МакГуиган каштан эмбрионӗсене тулӑ генӗсемпе маркер белокӗсене шанчӑклӑн хушма пултарнӑ. Белок микроскоппа ҫутатсан, вӑл симӗс ҫутӑ кӑларать, ку вара ӑна ӑнӑҫлӑн кӗртнине пӗлтерет. (Команда часах маркер белокӗсемпе усӑ курма пӑрахнӑ — никам та ҫутӑлма пултаракан йывӑҫ ыйтман.) Мейнард ҫак меслете «тӗнчери чи илемлӗ япала» тенӗ.
Вӑхӑт ҫитсен, Мейнардпа Пауэлл каштанран тунӑ конвейер туса лартнӑ, вӑл халӗ 1960-мӗш ҫулсенче тунӑ чаплӑ кирпӗчрен тунӑ вӑрман хуҫалӑхӗн тӗпчев ҫурчӗн темиҫе хутне ҫитичченех тӑсӑлать, ҫавӑн пекех ҫӗнӗ йӑлтӑркка «Биотехнологи акселераторӗ» объекчӗ те пур. Малтанах ҫак ӗҫре генетика тӗлӗшӗнчен пӗр пек клеткӑсенчен шӑтса тухакан эмбрионсене суйласа илмелле (лабораторире тунӑ эмбрионсенчен ытларахӑшӗ ҫакна тумаҫҫӗ, ҫавӑнпа та клонсем туни усӑсӑр) тата тулӑ генӗсене кӗртмелле. Эмбрион клеткисем, агар пекех, шыв курӑкӗсенчен кӑларнӑ пудинг евӗрлӗ япала. Эмбриона йывӑҫ туса хурас тесе тӗпчевҫӗсем ӳсӗм гормонӗ хушнӑ. Хӑватлӑ люминесцентлӑ лампа айӗнчи ҫӳлӗк ҫине тымарсӑр каштан йывӑҫҫисемлӗ ҫӗршер куб евӗрлӗ пластик савӑт вырнаҫтарма пулать. Юлашкинчен ӑсчахсем тымарлантармалли гормон лартнӑ, хӑйсен малтанхи йывӑҫҫисене тӑпра тултарнӑ чӳлмексене лартнӑ та температурӑна тӗрӗслесе тӑракан ӳсӗм камерине вырнаҫтарнӑ. Лабораторири йывӑҫсем уҫӑ сывлӑшра япӑх пулни нимӗн чухлӗ те тӗлӗнтермест. Ҫавӑнпа та тӗпчевҫӗсем вӗсене хирти йывӑҫсемпе мӑшӑрлантарса уй-хирте тӗрӗслесе пӑхма ҫирӗпрех, анчах ҫапах та ҫирӗп экземплярсем туса кӑларнӑ.
Икӗ ҫул каялла Пауэлл лабораторийӗнче вӗренекен Ханна Пилки мана ҫакна мӗнле тумаллине кӑтартрӗ. Вӑл пӗчӗк пластикран тунӑ Петри савӑтӗнче бактери шыҫҫине пуҫаракан кӑмпа ӳстернӗ. Ҫак хупӑ формӑра шупка хӗрлӗ патоген ырӑ та илемлӗ тенӗ пекех курӑнать. Вӑл массӑллӑ вилӗмпе аркану сӑлтавӗ пулнине шухӑшлама та йывӑр.
Ҫӗр ҫинче выртакан жираф ҫӗр ҫине чӗркуҫленсе ларчӗ те пӗчӗк йывӑҫӑн пилӗк миллиметрлӑ пайне паллӑ турӗ, скальпельпе виҫӗ хутчен тӗп-тӗрӗс касса илчӗ те суран ҫине шӑршӑ сӗрчӗ. Вӑл вӗсене пластик пленка татӑкӗпе питӗрсе хунӑ. Вӑл: «Ку ҫыхӑ пекех», — терӗ. Ку йывӑҫ резистентлӑ мар «контроль» йывӑҫӗ пулнӑ май, вӑл апельсин инфекцийӗ прививка тунӑ вырӑнтан хӑвӑрт сарӑласса, юлашкинчен пӗчӗк тунисене хупӑрласа илессе кӗтет. Вӑл мана хӑй унччен имҫамланӑ тулӑ генӗсем пур йывӑҫсене кӑтартрӗ. Инфекци каснӑ вырӑнпа ҫеҫ чикӗленет, сӑмахран, пӗчӗк ҫӑвар ҫывӑхӗнчи ҫинҫе хӗрлӗ тутасем.
2013 ҫулта Мейнардпа Пауэлл трансгенлӑ тӗпчев ӗҫӗнче хӑйсен ӑнӑҫлӑхӗ ҫинчен пӗлтернӗ: Америкӑри каштан чирне тупнӑранпа 109 ҫултан вӗсем хӑйсене хӑйсем хӳтӗлекен йывӑҫсем тунӑ, вӗсене типсе пыракан кӑмпасем пысӑк дозӑпа тапӑнсан та. Вӗсен пӗрремӗш тата чи ырӑ кӑмӑллӑ донорне хисеплесе вӑл 250 пин доллара яхӑн хывнӑ, тӗпчевҫӗсем йывӑҫсене ун ячӗпе ят панӑ. Куна «Дарлинг 58» теҫҫӗ.
Америка каштан фончӗн Нью-Йоркри уйрӑмӗн ҫулталӑкри ларӑвӗ 2018 ҫулхи ака уйӑхӗнчи ҫумӑрлӑ шӑматкун Нью-Пальц патӗнчи пӗчӗк гостиницӑра пулса пычӗ. 50 ҫынна яхӑн пухӑнчӗ. Ку тӗлпулу пӗр енчен ӑслӑлӑх тӗлпулӑвӗ, тепӗр енчен каштан ылмаштармалли тӗлпулу пулчӗ. Пӗчӗк пуху пӳлӗмӗн хыҫалти пайӗнче членсем мӑйӑр тултарнӑ Ziploc миххисене улӑштарчӗҫ. Ҫак тӗлпулу 28 ҫул хушшинче Дарлингпа Мейнард пӗрремӗш хут пулман. Сывлӑх енчен йывӑрлӑхсем вӗсене иккӗшне те аяккалла илсе кайнӑ. — Эпир ҫакна нумайранпа тӑватпӑр, кашни ҫулах тенӗ пекех вилнисемшӗн нимӗн те чӗнместпӗр, — терӗ мана клуб президенчӗ Аллен Николс. Апла пулин те кӑмӑл-туйӑм ҫаплах оптимистла: генетика тӗлӗшӗнчен улӑштарнӑ йывӑҫ ҫулсеренех йывӑр хӑрушсӑрлӑхпа эффективлӑх тӗрӗслевӗсем витӗр тухнӑ.
Ҫак ушкӑнри ҫынсем Нью-Йорк штатӗнче пурӑнакан кашни пысӑк каштан йывӑҫҫин лару-тӑрӑвӗпе тӗплӗн паллаштарчӗҫ. Пилкей тата ытти аспирантсем йывӑҫсен ӗмӗрне тӑсма тӑпрана ҫӗлен-калта инфекцийӗпе мӗнле тултармаллине, пӳлӗмри ҫутӑ айӗнче каштан мӗнле ӳстермеллине, тӑпрана ҫӗрӗк инфекципе мӗнле тултармаллине паллаштарчӗҫ. Кӑшман кӑкӑрӗллӗ ҫынсем, вӗсенчен нумайӑшӗ хӑйсен йывӑҫҫисене ҫумлантараҫҫӗ тата ӳстереҫҫӗ, ҫамрӑк ӑсчахсене ыйтусем пачӗҫ.
Боуэлл урайне выртрӗ, ҫак сыпӑкӑн официаллӑ мар форми тӑхӑнчӗ: джинс ӑшне чикнӗ ҫухаллӑ кӗпе. Унӑн пӗр шухӑшлӑ ӗҫӗ — вӑтӑр ҫул хушши Герб Дарлингӑн каштан ҫырлине каялла тавӑрас тӗллевӗ тавра йӗркеленӗ карьери — академи ӑсчахӗсем хушшинче сайра тӗл пулать, вӗсем ытларах чухне пилӗк ҫуллӑх укҫа-тенкӗ циклӗнче тӗпчевсем туса пыраҫҫӗ, унтан вара ҫав шанчӑклӑ результатсене коммерциализацилеме ыттисене параҫҫӗ. Пауэллӑн тавралӑхпа вӑрман хуҫалӑхӗн кафедринче ӗҫлекен Дон Леопольд мана ҫапла каларӗ: «Вӑл питӗ тимлӗ те дисциплинӑллӑ». «Вӑл чаршавсене ҫакать. Ӑна ытти нумай япала кансӗрлемест. Тӗпчев ӗҫӗсем малалла кайсан, Нью-Йоркри патшалӑх университечӗн (SUNY) администраторӗсем унпа ҫыхӑннӑ та унӑн йывӑҫне патент пама ыйтнӑ, ҫапла вара университет унпа усӑ курма пултарнӑ, анчах Пауэлл килӗшмен. Вӑл генетика тӗлӗшӗнчен улӑштарнӑ йывӑҫсем примитивлӑ каштансем пекех тата ҫак пӳлӗмри Пауэлл ҫыннисене ӗҫлеттереҫҫӗ тенӗ.
Анчах вӑл вӗсене асӑрхаттарнӑ: техника енчен йывӑрлӑхсене ҫӗнтернӗ хыҫҫӑн генетика тӗлӗшӗнчен улӑштарнӑ йывӑҫсем халӗ чи пысӑк йывӑрлӑхпа тӗл пулма пултараҫҫӗ: АПШ правительстви. Темиҫе эрне каялла Пауэлл АПШ Ял хуҫалӑх министерствин чӗрчунсемпе ӳсентӑрансен сывлӑхне тӗрӗслекен службине 3 пине яхӑн страницӑллӑ файл тӑратнӑ, вӑл генетика тӗлӗшӗнчен улӑштарнӑ ӳсентӑрансене ҫирӗплетме яваплӑ. Ҫакӑнтан агентствӑн ҫирӗплетӳ процесӗ пуҫланать: заявкӑна пӑхса тухмалла, халӑх шухӑшӗсене ыйтмалла, тавралӑха сиен кӳни ҫинчен калакан заявлени хатӗрлемелле, халӑхран тепӗр хут шухӑшсем ыйтмалла та йышӑну тумалла. Ку ӗҫ темиҫе ҫула тӑсӑлма пултарать. Енчен те йышӑну пулмасан проект чарӑнса ларма пултарать. (Пӗрремӗш обществӑлла комментари тапхӑрӗ уҫӑлман-ха.)
Тӗпчевҫӗсем Апат-ҫимӗҫпе эмел управленийӗ патне ытти петицисем тӑратма палӑртаҫҫӗ, ҫапла вара вӑл генетика тӗлӗшӗнчен улӑштарнӑ мӑйӑрӑн апат-ҫимӗҫ хӑрушсӑрлӑхне тӗрӗслеме пултарать, ҫутҫанталӑка сыхлакан агентство вара ҫак йывӑҫӑн ҫутҫанталӑка мӗнле витӗм кӳнине федерацин пестицидсем ҫинчен калакан саккунӗпе килӗшӳллӗн пӑхса тухӗ, ҫакӑ вара генетика тӗлӗшӗнчен улӑштарнӑ пур ӳсентӑрансемшӗн те кирлӗ. биологиллӗ. — Ку наукӑран та кӑткӑсрах! — терӗ куракансенчен такам.
"Çапла." Пауэлл килӗшрӗ. — Наука интереслӗ, тарӑхтарать. (Кайран вӑл мана ҫапла каларӗ: «Виҫӗ тӗрлӗ ведомство пӑхса тӑни — ытлашши ӗҫ. Вӑл чӑнах та ҫутҫанталӑка сыхлас ​​енӗпе ҫӗнӗлӗхсене пӗтерет».)
Вӗсен йывӑҫӗ хӑрушсӑррине ҫирӗплетес тесе Пауэлл ушкӑнӗ тӗрлӗ тӗрӗслевсем туса пӑхнӑ. Вӗсем пыл хурчӗсен пылне оксалат оксидазипе ҫитернӗ. Вӗсем тӑпрара усӑллӑ кӑмпа ӳснине виҫнӗ. Вӗсем ҫулҫӑсене шыва хӑварнӑ та вӗсем t ҫине мӗнле витӗм кӳнине тӗпченӗ. Тӗпчевсенчен нихӑшӗнче те сиенлӗ витӗмсем пулман — чӑннипе илсен, генетика тӗлӗшӗнчен улӑштарнӑ апат хӑш-пӗр улӑштарман йывӑҫсен ҫулҫисенчен лайӑхрах. Ӑсчахсем мӑйӑра Оак-Ридж наци лабораторине тата Теннесси штатӗнчи ытти лабораторие анализ тума янӑ, анчах та унта улӑштарман йывӑҫсем туса кӑларнӑ мӑйӑрпа нимӗнле уйрӑмлӑх та тупайман.
Ҫакӑн пек кӑтартусем регуляторсене лӑплантарма пултараҫҫӗ. Вӗсем ГМО-на хирӗҫ тӑракан хастарсене лӑплантарма пултараймаҫҫӗ. Джон Догерти, Монсанто компанийӗн тивӗҫлӗ канури ученӑйӗ, Пауэла тӳлевсӗрех консультаци пулӑшӑвӗ панӑ. Вӑл ҫав хирӗҫ тӑракансене «оппозици» тенӗ. Вуншар ҫул хушши ҫутҫанталӑк организацийӗсем инҫетри тӑван тӗссем хушшинче генсене куҫарни кӗтмен ҫӗртен пуласси ҫинчен асӑрхаттарнӑ, сӑмахран, ҫутҫанталӑк ӳсентӑранӗсенчен лайӑхрах «супер калча» пулса тӑрасси е ют генсем кӗртесси, вӗсем хуҫана ҫуратма пултараҫҫӗ. Вӗсем ҫавӑн пекех компанисем патентсем илме тата организмсене тытса тӑма генетика инженерийӗпе усӑ курнишӗн пӑшӑрханаҫҫӗ.
Хальхи вӑхӑтра Пауэлл хӑй промышленноҫ ҫӑлкуҫӗсенчен тӳрремӗнех укҫа илменни ҫинчен, лабораторие укҫа-тенкӗ парасси «ҫыхӑнман» тесе ҫине тӑрсах каланӑ. Анчах та Бренда Джо Макманама, «Тӗп халӑхсен тавралӑх сечӗ» ятлӑ организацин йӗркелӳҫи, 2010 ҫулта килӗшӳ тунӑ, унта Монсанто Chestnut Foundation тата унӑн партнер агентствине New York The chapter икӗ генетика модификацийӗн патенчӗ панӑ. (Пауэлл каланӑ тӑрӑх, промышленноҫ тӳпи, ҫав шутра Монсанто та, унӑн пӗтӗмӗшле ӗҫ капиталӗн 4% сахалрах йышӑнать.) Макманама Монсанто (2018 ҫулта «Байер» туяннӑ) йывӑҫӑн пулас итерацине пулӑшса патент илме вӑрттӑн тӑрӑшнине шанать. Хӑйне хӑй шеллемен проект. — Монсан — пурте усал, — терӗ вӑл тӳррӗн.
Пауэлл 2010 ҫулхи килӗшӳри патент вӑхӑчӗ вӗҫленнине, хӑйӗн йывӑҫӗн вак-тӗвекӗсене наука литературинче уҫса парса йывӑҫа патентлама май ҫуккине ҫирӗплетнине пӗлтернӗ. Анчах ҫакӑ пур пӑшӑрханӑва та сирсе яма пултарайманнине ӑнланчӗ вӑл. — Эпӗ пӗлетӗп, кам та пулин эсӗ «Монсанто» валли ҫӑткӑнлӑх кӑна тесе калӗ, — терӗ вӑл. — Мӗн тӑвӑн эсӗ, нимӗн те тӑваймӑн.
Пӗр пилӗк ҫул каялла Америка каштан фончӗн ертӳҫисем хӑйсен тӗллевӗсене гибридизаципе кӑна пурнӑҫлаймаҫҫӗ тесе пӗтӗмлетнӗ, ҫавӑнпа вӗсем Пауэллӑн генетика инженерийӗн программине йышӑннӑ. Ку йышӑну хӑш-пӗр хирӗҫӳсем кӑларса тӑратрӗ. 2019 ҫулхи март уйӑхӗнче Фондӑн Массачусетс-Род-Айленд уйрӑмӗн президенчӗ Лоис Бро-Меликан Буффалора вырнаҫнӑ Глобальнӑй юстици экологийӗн проекчӗ (Global Justice Project) ҫине таянса ӗҫрен тухнӑ. Юстици экологи проекчӗ) аргумент; унӑн упӑшки Денис Меликан та правленирен тухнӑ. Денни мана ҫапла каласа пачӗ: мӑшӑр уйрӑмах Пауэллӑн каштанӗсем «троян лаши» пулма пултарассишӗн пӑшӑрханнӑ, ҫакӑ вара ытти суту-илӳ йывӑҫҫисене генетика инженерийӗ урлӑ ҫӗнӗрен ҫӗклентерме май панӑ.
Сюзанна Оффутт, ял хуҫалӑх экономисчӗ, 2018 ҫулта вӑрман биотехнологийӗ енӗпе тӗпчевсем туса пынӑ Наци ӑслӑлӑхӗсен, инженери тата медицина академийӗн комитечӗн председателӗ пулса ӗҫлет. Вӑл правительствӑн йӗркелӳ процесӗ биологи хӑрушлӑхӗсен ансӑр ыйтӑвӗ ҫине тимлӗх уйӑрнине, ҫавӑн пекех вӑл нихҫан та тенӗ пекех анлӑрах социаллӑ пӑшӑрханусене, сӑмахран, анти-ГМО хастарӗсем, шута илменнине палӑртнӑ. — Вӑрманӑн шалти хакӗ мӗнре? — ыйтрӗ вӑл, ыйту тӗслӗхӗ пек, процесс татӑлман. «Вӑрмансен хӑйсен лайӑх енӗсем пур-и? Ҫакна шута илме пирӗн мораль тивӗҫӗ пур-и?»
Эпӗ калаҫнӑ ученӑйсенчен нумайӑшӗн Пауэлл йывӑҫҫисем пирки пӑшӑрханма сӑлтав ҫук, мӗншӗн тесен вӑрман питӗ пысӑк сиен курнӑ: вӑрман каснӑ, ҫӗр айӗнчи пурлӑха кӑларнӑ, ӑна аталантарнӑ, йывӑҫсене пӗтерекен хурт-кӑпшанкӑпа чир-чӗр вӗҫӗ-хӗррисӗр пулнӑ. Вӗсен хушшинче каштан шӑрши уҫӑлнӑ церемони пулнине ҫирӗплетсе панӑ. «Эпир яланах ҫӗнӗ тулли организмсем кӗртетпӗр», — тенӗ Нью-Йоркри Миллбрук хулинчи Кэри экосистемӑсен институтӗнчи вӑрман экологӗ Гари Ловетт. — Генетика тӗлӗшӗнчен улӑштарнӑ каштансен витӗмӗ чылай пӗчӗкрех.
Дональд Уоллер, вӑрман экологӗ, нумаях пулмасть Висконсин-Мэдисон университетӗнчен тивӗҫлӗ канӑва тухнӑскер, тата малалла кайнӑ. Вӑл мана ҫапла каларӗ: «Пӗр енчен, эпӗ хӑрушлӑхпа усӑ хушшинчи кӑштах шайлашӑва палӑртатӑп, тепӗр енчен, эпӗ хӑрушлӑхшӑн пуҫа хыҫатӑп». Генетика тӗлӗшӗнчен улӑштарнӑ ҫак йывӑҫ вӑрманшӑн хӑрушлӑх кӑларса тӑратма пултарать. Ун вырӑнне «награда айӗнчи страница чернилпа тулса ларнӑ». Вӑл ҫапла каларӗ: типме чӑтӑмлӑ каштан ҫак ҫапӑҫуллӑ вӑрмана ҫӗнтерет, терӗ. Çынсене шанчӑк кирлӗ. Çынсене символсем кирлӗ. ”
Пауэлл лӑпкӑ пулма тӑрӑшать, анчах генетика инженерине шанманнисем ӑна чӗтретме пултараҫҫӗ. Вӑл каланӑ: «Вӗсем маншӑн ӑнланмалла мар». — Вӗсем наука ҫинче никӗсленмен. Инженерсем лайӑхрах машинӑсем е смартфонсем туса кӑларнӑ чухне никам та ӳпкелешмест, ҫавӑнпа та вӑл лайӑхрах тунӑ йывӑҫсенче мӗн ҫитменнине пӗлесшӗн. — Ку пулӑшма пултаракан хатӗр, — терӗ Пауэлл. — Мӗншӗн эсир ҫак хатӗрпе усӑ курма юрамасть тетӗр, Филлипс отверткипе усӑ курма пулать, анчах ахаль отверткӑпа мар, тепӗр майлӑ та?
2018 ҫулхи ака уйӑхӗн пуҫламӑшӗнче эпӗ Пауэллпа пӗрле Сиракузӑран кӑнтӑралла ҫемҫе уй-хир станцине кайрӑм. Вӑл Америкӑри каштан тӗсӗн пуласлӑхӗ ӳссе пырасса шаннӑ. Ку вырӑн пушӑ тенӗ пекех, йывӑҫсем ӳсме ирӗк панӑ сахал вырӑнсенчен пӗри ​​вӑл. Хырпа лиственница йывӑҫҫисен ҫӳллӗ плантацийӗсем, тахҫантанпах пӑрахӑҫланӑ тӗпчев ӗҫӗн продукчӗ, хӗвелтухӑҫнелле, ҫилтен аяккарах чалӑшса тӑраҫҫӗ, ҫакӑ вара ҫак вырӑна кӑштах хӑрушӑ туйӑм кӳрет.
Пауэлл лабораторийӗнчи тӗпчевҫӗ Эндрю Ньюхаус ӑсчахсем валли чи лайӑх йывӑҫсенчен пӗрин ҫинче ӗҫлет ӗнтӗ, вӑл — Кӑнтӑр Вирджини штатӗнчи хир каштанӗ. Йывӑҫ 25 фут ҫӳллӗш, вӑл 10 фут ҫӳллӗш пӑлан хӳмипе ҫавӑрса илнӗ ӑнсӑртран вырнаҫтарнӑ каштан пахчинче ӳсет. Шкул сумкине йывӑҫӑн хӑш-пӗр турачӗсен вӗҫӗсенчен ҫыхнӑ. Ньюхаус ӑнлантарса панӑ тӑрӑх, шалти полиэтилен хутаҫра ӑсчахсем июнь уйӑхӗнче ыйтнӑ «Дарлинг 58» пыльца ӑшӗнче ҫакланнӑ, тулашри металл сетка хутаҫӗ вара пакшасене ӳсекен ҫӗлен-калтасенчен аяккарах тытнӑ. Пӗтӗм ӗҫе Пӗрлешӳллӗ Штатсен Ял хуҫалӑх министерстви ҫирӗп сӑнаса тӑрать; дерегуляци умӗн хӳме ҫинче е тӗпчевҫӗ лабораторийӗнче генетика енчен хушнӑ генсемлӗ йывӑҫсенчен пыльца е мӑйӑр уйӑрмалла.
Ньюхаус туратсем ҫинче ҫӗкленекен касмалли хачӑсемпе усӑ курнӑ. Вӗренпе туртнӑ май ҫӗҫӗ хуҫӑлнӑ та михӗ ӳкнӗ. Ньюхаус хӑвӑрт тепӗр михӗллӗ турат патне куҫрӗ те ҫак ӗҫе тепӗр хут турӗ. Пауэлл ӳкнӗ михӗсене пуҫтарчӗ те, биохӑрушӑ япаласене тыткаланӑ пекех, пысӑк пластик ҫӳп-ҫап миххине чикрӗ.
Лабораторие таврӑнсан, Ньюхауспа Ханна Пилки миххе пушатрӗҫ те симӗс ҫӑмартасенчен хӑвӑрт хӑмӑр мӑйӑр кӑларчӗҫ. Вӗсем йӗпсем тир ӑшне ан кӗччӗр тесе тӑрӑшаҫҫӗ, ҫакӑ вара каштан тӗпчевӗнче ӗҫре хӑрушлӑх кӑларса тӑратать. Ӗлӗк вӗсем генетика тӗлӗшӗнчен улӑштарнӑ мӗнпур хаклӑ мӑйӑра юратнӑ. Хальхинче вӗсен юлашкинчен нумай пулчӗ: пин ытла. — Эпир пурте савӑнӑҫлӑ ташӑсем тӑватпӑр, — терӗ Пиркей.
Каярахпа, кӑнтӑрла, Пауэлл каштансене Нил Паттерсонӑн фойери офисне илсе кайрӗ. Ку вӑл — туземецсен кунӗ (Колумб кунӗ), Паттерсон, ESF-ӑн туземецсен тата тавралӑх центрӗн директорӗн пулӑшуҫи, тин ҫеҫ кампусӑн чӗрӗк пайӗнчен таврӑннӑ, унта вӑл туземецсен апат-ҫимӗҫӗн демонстрацине ертсе пынӑ. Унӑн икӗ ачипе тӑванӗн хӗрӗ офисра компьютерпа выляҫҫӗ. Пурте мӑйӑр хуппине сÿсе ҫирӗҫ. — Вӗсем кӑштах симӗс-ха, — терӗ Пауэлл ӳкӗнсе.
Пауэлл парни нумай енлӗ. Вӑл вӑрлӑх салатать, Паттерсон сечӗпе усӑ курса ҫӗнӗ вырӑнсенче каштан лартма ӗмӗтленет, унта вӗсем темиҫе ҫул хушшинче генетика тӗлӗшӗнчен улӑштарнӑ пыльца илме пултараҫҫӗ. Вӑл ҫавӑн пекех ҫивӗч каштан дипломатийӗпе аппаланнӑ.
Паттерсона 2014 ҫулта ESF ӗҫе илсен, вӑл Пауэлл генетика инженерийӗпе тунӑ йывӑҫсемпе экспериментсем тунине пӗлнӗ, вӗсем Онондага наци резидент территорийӗнчен темиҫе мильӑра кӑна пулнӑ. Юлашки Сиракузӑран кӑнтӑралла темиҫе мильӑра вӑрманта вырнаҫнӑ. Паттерсон ҫакна ӑнланса илнӗ: енчен те проект ӑнӑҫлӑ пулсан, чир-чӗре хирӗҫ тӑракан генсем юлашкинчен ҫӗр ҫине кӗрсе унта юлнӑ каштансемпе хӗресленӗҫ, ҫапла вара Онодагӑн хӑйне евӗрлӗхӗшӗн питӗ кирлӗ вӑрмана улӑштарӗҫ. Вӑл ҫавӑн пекех хастарсене, ҫав шутра туземецсен обществисенчен те, ытти ҫӗрте генетика тӗлӗшӗнчен улӑштарнӑ организмсене хирӗҫ тӑма хистекен пӑшӑрханусем ҫинчен илтнӗ. Сӑмахран, 2015 ҫулта Юрок йӑхӗ Ҫурҫӗр Калифорнире ГМО резервацийӗсене чарнӑ, мӗншӗн тесен вӗсен культурисем тата лосось тытмалли вырӑнсем вараланма пултарасси пирки пӑшӑрханнӑ.
— Эпӗ ӑнланатӑп, пирӗнпе ҫакӑн пек пулса тухнӑ, пирӗн калаҫмалла та пулин, — терӗ мана Паттерсон. 2015 ҫулта ESF йӗркеленӗ Ҫутҫанталӑка сыхлакан агентствӑн ларӑвӗнче Пауэлл Нью-Йоркри туземецсен членӗсем умӗнче лайӑх репетициленӗ сӑмах каланӑ. Сӑмах каланӑ хыҫҫӑн Паттерсон темиҫе ертӳҫӗ ҫапла каланине аса илнӗ: «Пирӗн йывӑҫсем лартмалла!» Вӗсен хастарлӑхӗ Паттерсона тӗлӗнтерчӗ. Вӑл каланӑ: «Эпӗ ҫакна кӗтменччӗ».
Анчах каярахпа калаҫнисем ҫакна кӑтартса пачӗҫ: каштан йывӑҫҫи хӑйӗн йӑли-йӗркинче мӗнле вырӑн йышӑннине чӑннипех астӑвакансем сахал. Паттерсонӑн малаллахи тӗпчевӗсем ӑна ҫакна пӗлтернӗ: социаллӑ пӑлхавсемпе экологи арканӑвӗсем пӗр вӑхӑтрах пулса пынӑ вӑхӑтра АПШ правительстви ирӗксӗрлесе демобилизацилемелли тата ассимиляцилемелли анлӑ плана пурнӑҫланӑ, эпидеми ҫитнӗ. Ытти нумай япала пекех, ҫак таврара вырӑнти каштан культури те пӗтнӗ. Паттерсон ҫавӑн пекех генетика инженерийӗ ҫине ҫынсем тӗрлӗрен пӑхнине тупса палӑртнӑ. Онода лакросс патаккисем туса кӑларакан Альфи Жак каштан йывӑҫҫинчен патаксем тума хатӗр тата ҫак проекта пулӑшать. Теприсем хӑрушлӑх ытла та пысӑк тесе шутлаҫҫӗ, ҫавӑнпа та йывӑҫсене хирӗҫ тӑраҫҫӗ.
Паттерсон ҫак икӗ позицие ӑнланать. Нумаях пулмасть вӑл мана: «Кӗсье телефонӗпе манӑн ача пекех», — терӗ. Коронавирус пандемине пула ачи шкултан таврӑннине палӑртрӗ. — Пӗррехинче эпӗ вӗсемпе ҫыхӑну тытма тӑрӑшрӑм, вӗсем вӗренеҫҫӗ, тепӗр кунне ҫав япаласенчен хӑтӑлӑпӑр. Анчах Пауэллпа нумай ҫул хушши калаҫни унӑн скептицизмне хавшатнӑ. Нумаях пулмасть вӑл 58 йывӑҫӑн вӑтам ӑрӑвӗнче ҫав генсем пулманнине пӗлнӗ, апла пулсан, малтанхи хир каштанӗсем вӑрманта ӳсме пӑрахмӗҫ. Паттерсон ҫакӑ пысӑк ыйтӑва пӗтернине пӗлтернӗ.
Октябрь уйӑхӗнче эпир унта пулнӑ чухне вӑл мана ҫапла каласа пачӗ: мӗншӗн вӑл ГМ проектне туллин пулӑшма пултараймасть, мӗншӗн тесен вӑл Пауэлл йывӑҫпа е йывӑҫпа хутшӑнакан ҫынсемшӗн тӑрӑшнине пӗлмест. — Эпӗ ӑна мӗн кирлине пӗлместӗп, — терӗ Паттерсон, кӑкӑрне шаккаса. Çынпа каштан хушшинчи ҫыхӑнӑва тавӑрма май килсен кӑна ҫак йывӑҫа каялла тавӑрма кирлине каларӗ.
Ҫак тӗллевпе вӑл Пауэлл панӑ мӑйӑрпа каштан пудингӗпе ҫу тума шутлани ҫинчен пӗлтернӗ. Вӑл ҫак апат-ҫимӗҫе Онондага территорине илсе килӗ, ҫынсене вӗсен авалхи тутине ҫӗнӗрен уҫма чӗнӗ. Вӑл ҫапла каларӗ: «Шанатӑп, ку тахҫанхи тусна саламланӑ пекех, автобуса пӗлтӗр чарӑннӑ ҫӗртен ҫеҫ лармалла».
Январь уйӑхӗнче Пауэлл Темплтонри тӗнчери ыркӑмӑллӑх фондӗнчен 3,2 миллион доллар парне илнӗ, ҫакӑ Пауэлла йӗркелӳ органӗсенче ҫӳреме тата хӑйӗн тӗпчев ӗҫне генетикӑран пуҫласа пӗтӗм ландшафт юсавӗн чӑн-чӑн чӑнлӑхӗ таран сарма май парать. Правительство ӑна пиллесен, Пауэллпа Америка каштан фончӗн ученӑйӗсем ӑна чечеке ларма ирӗк пама пуҫлӗҫ. Пыльца тата унӑн ытлашши генӗсем ытти йывӑҫсен кӗтекен савӑчӗсем ҫине вӗрсе е шӑлса пӑрахӗҫ, вара генетика тӗлӗшӗнчен улӑштарнӑ каштансен шӑпи тӗрӗслесе тӑракан эксперимент хутлӑхне пӑхӑнмасӑрах уҫӑлӗ. Гена уйра та, лабораторире те тытса тӑма пулать тесе шутласан, ку шанчӑксӑр, вӑл вӑрманта сарӑлӗ — ку вӑл ӑсчахсем кӑмӑллакан экологи пункчӗ, анчах радикалсем хӑраҫҫӗ.
Унта каштан йывӑҫҫи каннӑ хыҫҫӑн ӑна туянма пулать-и? Ҫапла, — терӗ Ньюхаус, — план ҫавӑн пек пулнӑ. Тӗпчевҫӗсенчен кашни эрнерех йывӑҫсем хӑҫан пурри ҫинчен ыйтнӑ.
Пауэлл, Ньюхаус тата унӑн ӗҫтешӗсем пурӑнакан тӗнчере пӗтӗм ҫӗршыв вӗсен йывӑҫне кӗтнине туйма ҫӑмӑл. Анчах та тӗпчев ферминчен Сиракуз хули урлӑ ҫурҫӗрелле кайсан, Америка каштанӗсем пӗтнӗренпе тавралӑхра тата обществӑра мӗн тери пысӑк улшӑнусем пулса пынине аса илтерет. Честнат-Хайтс-Драйв Сиракузӑран ҫурҫӗререхри пӗчӗк хулара вырнаҫнӑ. Ку вӑл — ахаль пурӑнмалли урам, унта сарлака ҫулсем, тирпейлӗ газонсем, хушӑран малти картишӗнче пӗчӗк йывӑҫсем ӳсеҫҫӗ. . Вӑрман компанийӗ каштансене чӗртсе тӑратма ыйтмасть. Каштан ҫинче никӗсленнӗ хӑйне хӑй тивӗҫтерекен ял хуҫалӑх хуҫалӑхӗ пачах пӗтнӗ. Ытлашши хытӑ ҫӑкӑрсенчен ҫемҫе те пылак мӑйӑр никам та тенӗ пекех кӑлармасть. Ытларахӑшӗ вӑрманта нимӗн те ҫитменнине пӗлмест те пулӗ.
Эпӗ чарӑнтӑм та Онондага кӳлли хӗрринче, пысӑк шурӑ кӗл сулхӑнӗнче, пикник ҫирӗм. Йывӑҫа ҫутӑ симӗс кӑвак шӑрчӑксем ҫавӑрса илнӗ. Эпӗ хуппи ҫинче хурт-кӑпшанкӑсем тунӑ шӑтӑксене куратӑп. Вӑл ҫулҫисене ҫухатма пуҫлать, темиҫе ҫултан вилсе арканма пултарать. Мэрилендри килтен кунта килме эпӗ ҫул хӗрринче ҫара сенӗк турачӗсем ҫӗкленсе тӑракан пиншер вилӗ йывӑҫсем умӗнчен иртсе кайрӑм.
Аппалачире компани Битлахуан пысӑкрах лаптӑкӗнчен йывӑҫсене хырса кӑларнӑ, ҫапла майпа аялта кӑмрӑк тупнӑ. Кӑмрӑк ҫӗршывӗн чӗри ӗлӗкхи каштан ҫӗршывӗн чӗрипе пӗр килет. Америка каштан фончӗ пӑрахӑҫа тухнӑ кӑмрӑк шахтисенче йывӑҫсем лартнӑ организацисемпе ӗҫленӗ, халӗ вара инкек лекнӗ пиншер акр ҫӗр ҫинче каштан йывӑҫҫисем ӳсеҫҫӗ. Ҫак йывӑҫсем бактери чирӗсене чӑтӑмлӑ гибридсен пӗр пайӗ кӑна, анчах вӗсем йывӑҫсен ҫӗнӗ ӑрӑвӗн синонимӗ пулса тӑма пултараҫҫӗ, вӗсем хӑҫан та пулин авалхи вӑрман улӑпӗсемпе тупӑшма пултараҫҫӗ.
Пӗлтӗрхи ҫу уйӑхӗнче атмосферӑри углекислӑ газ концентрацийӗ пӗрремӗш хут миллион пуҫне 414,8 пайа ҫитнӗ. Ытти йывӑҫсем пекех, Америка каштанӗн шыв мар йывӑрӑшӗ углеродӑн ҫуррине яхӑн. Ҫӗр ҫинче ӳстерме пултаракан япаласем сывлӑшри углерода ӳсекен каштан йывӑҫҫинчен хӑвӑртрах йышӑнма пултаракан япаласем сахал. Ҫакна шута илсе пӗлтӗр «Уолл-стрит джорнал» хаҫатра пичетленнӗ статьяра ҫапла сӗннӗ: «Атьӑр тепӗр каштан ферми тӑвар».